Saturday, June 24, 2017

ՔէՍԱՊԻ ՋԱՐԴԻՆ ՄԻՋՈՑԻՆ ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑԱԾ ՍՐՏԱՃՄԼԻԿ ՊԱՐԱԳԱՆԵՐ - Սեւան Անէտեան

ՔէՍԱՊԻ ՋԱՐԴԻՆ ՄԻՋՈՑԻՆ ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑԱԾ ՍՐՏԱՃՄԼԻԿ ՊԱՐԱԳԱՆԵՐ
«Համըշենց հարսը Վարդա. — Փախուստի միջոցին կ’ապաստանի լեռը ոչխարներու գոմի մը մէջ, հոն արու զաւակ մը կը ծնի, ազատարար շոգենաւներու արձակած թնդանօդի ձայնը առնելուն, մանուկը ուսը նետած կը դիմէ ծովեզերք եւ կ’ազատի։
Տիկին Տօքթ. Սողունի. — Իր ութ զաւակներով եւ անտիոքցի 2 որբերով ու քրոջ հետ միասին չորս օր շարունակ քարայրի մը մէջ անօթի ծարաւ ահ ու սարսափի մէջ կը մնայ: Քանի մը սրիկայ թուրքեր կը գտնեն թաքստոցը եւ զանոնք կողոպտելէ ետքը՝ անոնց հանդէպ անխոստովանելի արարքներու մէջ կը գտնուին: Յանկարծ վրայ կը հասնի Օրտուցի յայտնի չարագործ Արիֆը որն որ ասպետական ոգով լեցուած կը մեռցնէ յարձակողներէն մին, եւ մնացեալք ի փախուստ մատնելով միեւնոյն զգացումով ոգեւորուած հայերը կ’առաջնորդէ Օրտու, եւ կը յանձնէ Յունաց քահանային տունը:
Ղազարեան Սերովբի կինը. — Փախուստի միջոցին մանչ զավակ մը կը ծնի, եւ սպառնացող վտանգին խելահեղ՝ նորածինը լքելով կը փախչի:
Սամուէլ Քէլ-Պօղոսեան. — Քէսապի մօտիկ լեռը կ’ապաստանի կնոջը հետ, խուժանը վրայ հասնելով կը վիրաւորէ կինը ազդրէն որով փախչելու անկարող կ’ըլլայ, ամուսինը չ’ուզելով այս վիճակի մէջ թողուլ եւ հեռանալ, ձեռք կ’իյնայ, անօրինակ վայրենիները կնոջ աչքին առջեւ կը մորթեն ամուսինը եւ մարմինը շատ մը մասերու կը բաժնեն, վիրաւոր կնոջ ալ պատիւը բռնաբարելէ վերջ, քանի մը տեղերէ դանակով կը վիրաւորեն, որուն վրայ մեռած կարծելով կը ձգեն ու կը հեռանան, վիրաւոր կինը քաշկռտուելով մինչեւ Ճէպէլ-Ագրայի բարձունքը կ’ելլէ, ուր 6 օր անօթի կը մնայ եւ ձիւնով յագուրդ կուտայ ծարաւին:
Հերոսութիւն մը. - Օր[իորդ] Ֆէրիտէ Աբելեան՝ Քեօրքինէի կողմը կը պաշարուի տասնեակ մը թուրքերէ, աննկարագրելի քաջութեամբ կը պաշտպանէ իր պատիւը, հուսկ ուրեմն պարտուած անոնց գազանային կիրքերուն զոհ դառնալու վայրկենին՝ վրայ կը հասնի յանկարծ Փանոս Խնդիրեան, որն որ մոլեգնած աղջկան արձակած աղիողորմ ճիչերէն եկած ըլլալով, քարի մը ետեւ անցած հրազենովը կը սատկեցնէ անոնցմէ մին: Միւսներն ալ այս 17ամեայ պատանիի յանդգնութենէն ահաբեկած կծիկը կը դնեն, իսկ երկու հերոսները վերահաս իրարանցումէն օգտուելով կ՚ազատին:
Էլիզա Քէրովբէ Պասմաճեան. — Եէտի-տէրէ կոչուած վայրը երբ կը տեսնէ խուժանի մօտենալը եւ անոնց ձեռքէն այլ եւս ազատելու անկարելիութիւնը, կ’աղաչէ ամուսնոյն սպաննել զինքը, որպէս զի ողջ չ’իյնայ հրէշներուն ձեռքը, ամուսինը ինք ալ գրգռուած ճգնաժամային վայրկենի ազդեցութենէն, որսի հրացանովը կը կատարէ կնօջ կամքը, հրացանը խիստ մօտէն արձակուած ըլլալուն, միեւնոյն ատեն կնոջ զգեստն ալ կը բռնկի, եւ այսպէս կրակ ու բոցի մէջ կը մեռնի եւ իր անդրանիկ եռամսեայ զավակն ալ ոտնակոխ կ’ըլլայ: Գալով ամուսնոյն քանի մը տեղերէ վիրաւորուելէ ետք մեռած կարծելով, անշնջացած կը թողուի, հետեւեալ օրը սթափելով շատ մը տանջանքներով կը հասնի զիւղ մը անկէ կը փոխադրուի Լաթաքիա Ամերիկեան հիվանդանոցը, յիշեալին 80 տարեկան հայրն ալ կ’սպաննուի:
Թուրվանտայ Ղազարեան. — Քէսապ տանը մէջ խուժանի կողմէ կը սպաննուի, Պէզկիցի թուրք մը երբ զէնքերը կ’առնէ որ ինք ալ ջարդի երթայ, կինը կ՚աղաչէ ու կը պաղատի որ այս չար նպատակէն հրաժարի, բայց անօգուտ, անիկայ որոշած է եւ պիտի երթայ, ճամբան առաջին հանդիպած տունը Թուրվանտայինը կըլլայ. չի մտածելով արդէն թէ պիղծ ձեռքեր այդ յարկին մէջ իրենց աւերը գործած էին, շառաչմամբ կը բանայ դուռը եւ քարացած կը մնայ ահռելի տեսարանին հանդէպ, որ կը պարզուի իր աչքին առջեւ, վեց ամսուան մանկիկ մը՝ սպաննուած մօրը ստինքներուն կառչած կաթի փոխարէն արիւն կը ծծէր: — Պէնկէցի թիւրքը խելացնոր այս քստմնեցուցիչ պատկերին ի տես, անիծելով կը նետէ հոտ իր զէնքերը, եւ մինչ սարսափահար խոյս կուտար նա ատկէ հրդեհը կը ծաւալի ու մոխրակոյտին տակ կ’անյայտանայ մօրն ու մանկան սրբազնագոյն աճիւնները:
Ֆէրիտէ Պասմաճեան. — 18 ամեայ մանկամարդուհին կը հալածուի խուժանէն Ետի-Տէրէ կոչուած տեղը, խեղճը կը հասնի ուժասպառ գահավէժի մը եզերք, յարձակող սրիկաներէ մին կը յաջողի վերջապէս մազերէն կռնակին վրայ տարածուած եւ հիւսուած մասը ձեռքին մէջ անցնել՝ վայրագ գոհունակութեամբ մը, բայց հազիվ ակնթարթ մը տեւողութիւն կ’ունենայ այս, վասնզի դիւցազնուհին գերբնական ցնցումով մը կը նետէ ինքզինքը անդունդին մէջ եւ այսպէսով կը նուիրագործէ իր պատիւը:
Գըրըշլը Յակոբի կինը Սիմա. — Իր քրօջ եւ երկամեայ ու հինգ ամսուան երկու զաւակաց հետ հրաշքով մը կը փախչի խուժանին հետապնդումներէն եւ կ՚ապաստանի ծովեզերք, բայց աւ՜աղ հոս ալ քանի մը թուրքեր գազանավայել վայրագութեամբ մը վրանին կը խուժեն, արագաշարժութեամբ քոյրը կը խուսափի վերահաս վտանգէն: Իսկ տարաբախտ մայրը փրկութեան ամէն յոյս այլ եւս կորսնցուցած կուրծքին վրայ կը սեղմէ իր սրտին հատորները եւ ճակատագրային համակերպութեամբ մը իր վերջին համբոյրները անոնց մատուցանելէ վերջ տեղի կ’ունենայ դիւցազնութեանց գերագոյնը, ծովը նետուելով: Մայրն ու զավակները ալիքներէն մղուելով աներեւոյթ կ’ըլլան ծովին ցուրտ ծոցին մէջ: Քանի մը ժամ վերջ փախստական անցորդներ կը հանդիպին մանկամարդ կնոջ ծովահեղձ դիակին, եւ կը թաղեն զայն շտապաւ աւազակոյտի մը ներքեւ: Ահա թէ՝ ի՞նչպէս Հայ կինը կ’ըմբռնէ պատւոյ նուիրականութիւնը:
ԿԻԼԻԿԻՈՅ ԱՂԷՏԸ
ՅԱԿՈԲ ԹԷՐԶԵԱՆ
Կ.ՊՈԼԻՍ, Տպագր.Յ.Ասատուրեան եւ Որդիք,1912։

Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան 99-Ամեակէն Ետք - Կարօ Վ. Մանճիկեան




Համարեա բոլորս ականատես եւ ականջալուր եղանք Հայաստանի` մեր հայրենիքի եւ սփիւռքի զանազան շրջաններուն մէջ կազմակերպուած, Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան հրաշափառ ծնունդի` 99-ամեայ անկախութեան տօնակատարութիւններուն:
Տասը եւ աւելի օրեր, անընդհատ, զանգուածային լրատուամիջոցներ, հեռատեսիլի կայաններ, թերթեր, ելեկտրոնային հեռարձակման արդի միջոցներ գեղեցկօրէն զարդարեցին, քաղցրօրէն հնչեցուցին, այս «աստուածածին անկախութեան» 99-ամեակի տօնախմբութիւնները:
Աւելի քան 70 տարիներ բրտօրէն, բռնի մոռացութեան տրուած էր այդ սուրբ թուականը Խորհրդային Հայաստանի իշխանութիւններուն թէ սփիւռքի կարեւոր մէկ հատուածին կողմէ: Մուրի եւ մոխիրի տակ փորձեցին թաղել այդ թուականները կերտողներուն ո՛չ միայն սխրանքները, այլ նաեւ` անոնց արեւափայլ անունները:
Հայաստանի խորհրդայնացման օրերուն այդ հերոսներուն կարեւոր մէկ մասը վտարանդի դարձաւ, իսկ մնացեալ մասը, իր ընկերներուն, անկախութիւնը կերտած ազգային հերոսական բանակի սպայակազմին հետ, իբր թէ ղրկուեցաւ Թիֆլիս, սակայն հանգրուանեց Սիպիրի անծայրածիր «սառուցեալ դժոխքի» տափաստանները:
Այդ եօթանասունամեայ ճամբուն վրայ, Մայիս 28-ի յիսնամեակի հանգրուանին ականատես դարձանք Սարդարապատի յուշահամալիրի կառուցումին, որով միտում կար ոչ թէ անմահացնելու այդ եւ անոր ժամանակակից Բաշ-Ապարանի եւ Ղարաքիլիսէի ճակատամարտերուն հերոսական, իսկական ղեկավարներուն անունները, այլ ծծելով ժողովրդային յիշողութեան նոր զարթօնքը, կը նպատակադրէր շեղել անոր մտասեւեռումը` նենգափոխելով պատմութիւնը, մոռացութեան տալով անոնց ոչ միայն անունները ընդհանրապէս, այլ յատկապէս անունը այդ ճակատամարտերուն ռազմադաշտ, ազատամարտի մղելու համար ուժերը համախմբող կազմակերպութեան` Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան եւ անոր անզուգական ղեկավարներուն, բայց մանաւանդ գլխաւորին` «անունն անթառամ» Մանուկեան Արամին:
Եօթանասուն երկար տարիներ անկախ հանրապետութեան եռագոյնը ծածանելու փոխարէն` Հայաստանի կապուտակ ու ջինջ երկինքին տակ, շարունակեց ալեծփալ աշխարհի տարածքին ցրուած սփիւռքի հայորդիներու սրտերուն մէջ, մինչեւ որ հասաւ նոր արշալոյսը, փուլ եկաւ Խորհրդային Միութիւնը, եւ վերանկախացաւ Հայաստանը` կազմելով Բ. հանրապետութիւնը:
Վերանկախացման առաջին տասնեակ տարիները խառնաշփոթ օրեր էին, մանաւանդ մտքերու եւ գաղափարներու քաոս կը տիրէր:
Վտարանդիութենէ «ժառանգուած» Եռագոյնը թէ ազգային զինանշանը, այլանդակելու, մերժելու զանազան եւ երբեմն քստմնելի փորձեր եղան պատահական գործիչներու կողմէ:
Կը յիշեմ` կրթութեան անցողակի նախարար մը, գաճաճ մը, նոյնիսկ փորձ կատարեց նորոգ պատրաստուող հայոց պատմութեան էջերէն վերացնել «տխուր ու թախծոտ» թուականները,  ինչպիսին էր Հայոց ցեղասպանութիւնը, իբր թէ հայոց պատմութեան մէջ սակաւ են այդպիսի թուականներ: Ան ուզեց պարտադրել իր սեփական «հայոց պատմութիւնը»:
Երեւան եկան այլ «փանջունիներ», որոնք մեր սուրբ զինանշանը անուանեցին գազանանոց, թէեւ զայն թեթեւ մը «կլորցնելով» յաջողեցաւ պահել նոյնը: Նոյնիսկ եկաւ պահ մը, երբ համազգային համաձայնութեամբ ընդունուած ազգային քայլերգին հասցէին արձակուեցան անընդունելի որակումներ, հիւանդագին մտքի տէր անձնաւորութիւններ, Ազգային ժողովի պատգամաւորներ ունենալով իրեն նեցուկ, ուզեցին փայլատակումներ կատարել, քայլերգի նոր նմուշներ առաջարկեցին, կարծես թէ ազգային քայլերգը գրուած է պարահանդէսի մը համար եւ պէտք է ըլլայ…մոտայիկ:
Եւ այսպէս, ժամանակը թաւալելով, իր գլաններուն տակ ճզմեց, տափակցուց եւ գետնին հաւասարեցուց այն արհեստական փորձերը (եւ անոնց տէրերը), որոնք կը փորձէին վերոյիշեալ երեք սրբութիւնները նենգափոխելով` նսեմացնել, մոռացութեան տալ:
Սակայն, փաստօրէն, այսօր եռագոյնը բարձրօրէն կը ծածանի հայոց երկնակամարին տակ, զինանշանը` թէկուզ «կլորցուած», գտած է իր սէգ բարձունքը, իսկ մեր մանուկներէն մինչեւ տարեցներուն շրթներուն քաղցրօրէն կը հնչէ մեր քայլերգը` «Մեր հայրենիքը»:
* * *
Արդէն անցած են այդ 99 տարիները եւ եկած հասած ենք 100-ամեակի նախաշեմին: Այս տողերս գրելու պահուն 100-ամեակին մնացած են 350 օրեր: Սակայն տակաւին կան այդ երթը, մեր մտածումներուն անդորրութիւնը խանգարող կարգ մը երեւոյթներ, որոնք կը մռայլեն եռագոյն պատկերը:
Նախ զարմանալի կը թուի, թէ ինչո՛ւ փորձ կը կատարուի անպայման «մրցակից ախոյեան մը» ստեղծելու, փչելով ուռեցնելու` Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնադիրներու գլխաւորին` Արամ Մանուկեանին դէմ յանդիման:
Այսպէս փորձենք բացատրել:
Սեբաստացի Մուրատը` Սասունի Բ. ապստամբութեան հերոսը, Պաքուի հերոսամարտի հրամանատարը, ապա նահատակը, որքան ալ մեր սրտերուն համար սիրելի ու յարգելի ըլլայ, մանաւանդ որպէս դաշնակցական մարտիկ-նահատակ, չի կրնար առնել տեղը մայիսեան մարտերու հերոսներուն` զօրավարներ Նազարբեկեանի, Սիլիկեանի, Փիրումեանի, Դրոյի…եւ այլն, որոնք անպայմանօրէն (բացի Դրոյէն) դաշնակցականներ չեն: Այդ մարտերու գլխաւոր հրամանատարը զօր. Նազարբեկեանն էր` անկուսակցականը, եւ ոչ թէ` դաշնակցականը, մարտիկ-նահատակ Մուրատը: Թէկուզ Պաքուի հերոսամարտը, ոչինչով նուազ է Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսայի մարտերէն: Գիտենք, որ Պաքուի հերոսամարտը դարձաւ թումբը, պատուարը Խալիլ փաշայի թուրք-թաթար բանակին դէմ յանդիման, որ կը փորձէր Արցախի, Զանգեզուրի եւ Նախիջեւանի վրայով ներխուժել Արարատեան դաշտ, հարուածել մարտնչող հայկական բանակներուն թիկունքը` միանալու համար Անատոլուի թրքական բանակներուն, եւ առյաւէտ միացնելով օսման Թուրքիան, միջին ասիական թրքալեզու իշխանութիւններուն, վերականգնելով թուրանական կայսրութիւնը…
Զօր. Դրոն` Դրաստամատ Կանայեանը, դաշնակցական խմբապետ-զօրավարը իր իւրայատուկ տեղը ունենալով հանդերձ, չի կրնար տեղադրուիլ հայկական զինեալ ուժերու ընդհանուր հրամանատար զօր. Թովմաս Նազարբէկեանին պատուանդանին: Որեւէ բիրտ ու բռնի տեղափոխութիւն` պատմութեան նենգափոխում է, մէկ խօսքով:
Երեւանի Հանրապետութեան հրապարակին մէջ արհեստականօրէն տեղադրուած Լենինի արձանը վար առնուեցաւ իր պատուանդանէն, երբ «պատմութեան ժամը» հնչեց:
Իսկ հիմա արդեօք չէ՞ հասած պահը` Արամ Մանուկեանի անուան վրայ արհեստականօրէն ստեղծուած ամպը փարատելու եւ այդ հրապարակին իր պատմական ու նիւթեղէն պատուանդանին վրայ տեղադրելու անոր մէկ փառաշուք արձանը:
Հրապարակն ալ անոր անուամբ կոչելու չէ՞:
Ե՞րբ պիտի գայ պահը Հայաստանի հայացման տիտաններէն` Ռուբէն Տէր Մինասեանի (հայդուկապետ եւ պաշտպանութեան նախարար), անունը, գործը դուրս բերելու բրտօրէն բանտուած նկուղներէն (պետական եւ ժողովրդային չափանիշով): Առանց անոնց, Հայաստանի փոխարէն, կ՛ունենայինք «Թաթարաստան»:
Չէ՞ հնչած պահը, որ 1880-էն մինչեւ 1921 թուականներ Հայաստանի ազատագրութեան դատին համար մարտնչած ու նահատակուած իւրաքանչիւր հայդուկի, խմբապետի, գործիչի թէ ղեկավարի տրուի իր պատմական արդար ու ճշգրիտ տեղը, անկախ անոր կուսակցական պատկանելիութենէն` հնչակեան ըլլայ թէ դաշնակցական:
Զարմանալի է՞, թէ ինչո՛ւ մեր պատմութեան ամէնէն լուսաւոր էջերը կերտողներուն  անունները մեր պատութեան մէջ մոռացութեան կու տանք անոնց կուսակցական պատկանելիութեան պատճառով:
Որո՞ւ պարտք ձգուած է ճշգրիտ պատմութիւնը գրելը` մե՞ր, թէ՞ թշնամիներու պատմաբաններուն:
Հարիւրամեակի շեմին կը փափաքիմ վերստին խոշորացոյցի տակ բերել, նախապէս, իմ թէ ուրիշներու կողմէ արծարծուած այլ ժխտական երեւոյթ մը:
Արամ Մանուկեանի անուան փողոցին վրայ, Աբովեան փողոցին մօտիկ կէտի մը վրայ, կիսափուլ, արտաքին պատը կանգուն մնացած, լռութեամբ իր վախճանը կ՛ապրին այդ մեծանուն ռահվիրային բնակած տան փլատակները:
Փառապանծ հերոս, անփառունակ բնակարան. վրան ալ կպցուած ցուցատախտակ մը, որուն վրայ գրուած է (մօտաւորապէս) հետեւեալը.
«Այս տանը բնակուել է Արամ Մանուկեանը».
Ամօթէն թէ նենգութենէն գրուածը միայն  այսքան է:
Ճակատի պատին ետին (որ ի դէպ, շատ չի դիմանար բնութեան թէ մարդկութեան «կատակներուն»), կ՛երեւան… աղբակոյտեր:
Այո՛, կը ներէք անկեղծութեանս… աղբակոյտեր:
Եւ ան ալ վերստին անկախացած եւ 25-ամեայ երթ արձանագրած Հայաստանի մէջ` մեր ու իշխանութիւններուն քիթին տակ:
Ես ինծի հարց կու տամ: Խորհրդային վարչակարգը խաւարի մէջ թաղեց Արամին անունը, պատմութիւնը: Իսկ այժմ, անկախութեան վարչակարգի օրով, անոր տունը թափօններու տա՞կ:
Կը լսենք (չեմ կրցած հաստատել, գուցէ եւ` զրպարտանք…), թէ տան նոր իրաւատէրը կ՛ուզէ զայն… չեմ գիտեր` ինչի՞ վերածել:
Հարց կու տամ` «չեմ գիտեր` ի՞նչ», թէ՞ տուն թանգարան:
Գիտեմ, որ վերջին տողերը կծու եւ ծանր եղան: Բայց աւելի թեթեւ, քան` այդ տան դառն իրողութիւնն ու իրավիճակը:
Գուցէ եւ քիչ մըն ալ շուք եւ ամպ պիտի ձգէ 99-ամեակի զուարթ ու շքեղ տօնախմբութիւններուն վրայ:
Սակայն նախանձախնդիր ըլլալով, որ Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան 100-ամեակի տօնակատարութիւնները ըլլան պատմական խախտումներու վերականգնումով, վերստին ձայնս կը բարձրացնեմ` ձայնակցելով ինծի նման աղաղակողներու, որ գէթ Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան 100-ամեակի տօնակարութիւնները սկսին Արամ Մանուկեանի տուն-թանգարանի բացումով եւ անոր հոյակերտ արձանին տեղադրումով Հանրապետութեան հրապարակի յարմարագոյն վայրը, պատշաճ պատուանդի մը վրայ:
Քեսապ, 14 յունիս 2017
(Քեսապի ազատագրութեան թուին)

       
Արտատպուած՝  Յունիս 22, 2017
                                                                                          

Սեղանին Վրայ Մոռցած Ժամացոյցս… - ՍԻԼՎԻ ԱԲԷԼԵԱՆ

Սեղանին Վրայ Մոռցած Ժամացոյցս…

  ՍԻԼՎԻ ԱԲԷԼԵԱՆ





Աշխատանքէ վերադարձիս ամէն անգամ, երբ առիթ ընծայուէր, երկար կը կանգնէի ժամացոյցի խանութներու ցուցափեղկին դիմաց: Ձեռքս կը տանէի դաստակիս ու կը յիշէի սեղանին վրայ մոռցած ժամացոյցս: Իսկ նորերուն մէջ կը փնտռէի ունեցածիս նմանը:

Վերջապէս օր մը որոշեցի մտնել ու գնել հատ մը:
Ինձմէ առաջ տեղացի կին մը` կանգնած ցուցասեղանին, կ՛ընտրէր ժամացոյց մը: Խանութին տէրը գունդ ու կլոր մարդ մըն էր, թաւ պեխերով, կարմիր այտերով, վաթսունի մօտ քմահաճ մարդ մը կ՛երեւէր: Ան ծանր ու դանդաղ կը կատարէր կնոջ խնդրանքները եւ քիթին տակէն մրթմրթալով կը պատասխանէր կնոջ հարցումներուն: Զգացի, որ պահը յարմար չէր ժամացոյցի նայելու, այնուամենայնիւ որոշեցի մնալ: Կինը սակարկելու չսկսած` խանութին տէրը սկսաւ բարկանալ այնպէս, որ կինը լուռ ու մունջ ձգեց ու հեռացաւ:
Կարգը իմս էր, գիտէի կարծես, թէ լաւ աւարտ պիտի չունենար ծրագիրս: Երկու հատ զատեցի, դրի դաստակիս եւ պահ մը ինքնամոռաց հասայ տուն, ի՜նչ նման էին իմինիս: Եւ երբ գինը հարցուցի, տրտմեցայ, անհաւատալի սուղ էին ինծի համար: Դեռ ժամացոյցները ձեռքէս վար չդրած ու բառ մը չարտասանած խանութպանը յարեց.
– Դուք բոլորդ ալ նոյնն էք արդէն: Չէք կրնար գնել` ինչո՞ւ կը մտնէք խանութ ու մեզ կը յոգնեցնէք:
Մե՞նք… մե՜նք, «իրենց պէս չենք» ուզեցի ըսել գոռոզ մարդուն, բայց չկրցայ: Ետ-ետ քաշուելով ես ալ կնոջ պէս լուռ ու մունջ դուրս ելայ:
Մե՞նք, ո՜հ, մե՛նք լաւագոյնը ունէինք… պարո՛ն:
Մենք մեր ունեցածը ձգեցինք ռումբերու տեղատարափին տակ, պարո՛ն… ասիկա փոխանակ մարդուն ըսելու, ես ինծի սկսայ կրկնել, երբ արդէն բաւական մը հեռացած էի խանութէն: Պէտք է ետ դառնալ ու պատմել մարդուն մեր ո՛վ ըլլալուն մասին: Բայց կը մտածեմ, որո՞նք են «դուք»-ը` չքաւորնե՞րը, կարօտեալնե՞րը, ովքե՞ր են «դուքը»: Չէ՜, պարո՛ն, բոլորին յարմար ժամացոյցներ կան աշխարհի վրայ: Ժամացոյցէն շատ ինչ: Կարօտեալներն ալ ունին ժամացոյց, չքաւորներն ալ, աղքատներն ալ: Ի՜նչ փոյթ` ոսկեայ կապով չէ, կարեւորը ժամը ցոյց տալն է: Ինքնահաւան ու անդաստիարակին մէկը:
Բայց ինչո՞ւ չկրցայ պատմել մեր ով ըլլալուն մասին: Ամէն անգամ, որ կը հարցնեն մեր վերջին գաղթին մասին, կը խուսափիմ պատմելէ ու մանաւանդ գրելէ: Ինչպէ՞ս կարելի է բառելով պատմել թալան մը, որուն ենթարկուեցան 3000 մարդիկ: Հաշուապահներ դիւրաւ կրնան թալանի մը նիւթական պատկերը, եթէ ոչ ճշգրիտ, գէթ մօտաւոր տալ, բայց թալանի մը հոգեկան կորուստի պատկերը կարելի չէ գիրով արտայայտել: Զոհի զգացողութիւնը կը խեղդէ մարդը այնքան, որ անզօր կը դառնայ պատմելու այդ մասին ու կը նախընտրէ լռել: Բարեբախտաբար զոհի զգացողութիւնը վերացաւ երեք ամիս ետք` քեսապցիին տուն դարձով, բայց թալանուած ըլլալու հանգամանքին ցաւը կը կոտտայ ամէն անգամ, որ մարդկային միտքը յիշէ կատարուածը:
Անցան օրեր ու կրկին պայծառ օր մը յայտնուեցայ նոյն խանութին առջեւ: Մտայ ու զատեցի այն, որ նման էր իմ տուն մոռցածիս, առանց սակարկելու` գինը վճարեցի, ապա խանութպանին ըսի.
– Մենք նոյնը չենք…
Մարդը զարմացական նայուածքով մը ձեռքով հարց տուաւ, թէ ի՛նչ կ՛ըսեմ:
Պատմեցի ամիսներ առաջ իր ունեցած արտայայտութեան մասին:
Շուռ եկան շրթները եւ տատամսելով ըսաւ.
– Ըսէիք, որ Քեսապէն էք…
– Պարո՛ն, երէկ մենք էինք, վաղը ուրիշներ կրնան ըլլալ, բայց այնքան ատեն որ ձեր դիմաց մարդ կանգնած է ու այն ալ` հայ մարդ, պարտաւոր էք յարգանքով վարուիլ:

Արտատպուած՝ Յունիս 17, 2017
                                                                    

Saturday, May 20, 2017

Բժիշկ Ալպէրթ Աբէլեան Եւ Իր «Մատեան Մանկանց»ը - ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ

Բժիշկ Ալպէրթ Աբէլեան Եւ Իր «Մատեան Մանկանց»ը

ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ

Garbis HarboianՊատահմամբ բայց մեծ ուրախութեամբ եւ հաճոյքով գտայ բժիշկ Ալպէրթ Աբէլեանի «Մատեան Մանկանց» գիրքը, որ հրատարակուած է 1925ին, Պոսթըն:
Բժիշկ Ա. Աբէլեան ծնած է Քեսապ, Սուրիա, 4 Նոյեմբեր 1893ին: Ան զաւակն է բժիշկ Սողոմոն եւ Ովսաննա Աբէլեաններու: Ան ունեցած է երեք եղբայրներ եւ չորս քոյրեր:
Ան նախակրթարանի եւ միջնակարգի իր ուսումը ստացած է Քեսապի մէջ, իսկ բարձրագոյն ուսումը՝ Այնթապի Կեդրոնական Թուրքիոյ քոլեճէն: Որպէս աւարտաճառ ան կը պատրաստէ «Քեսապ Եւ Իր Գիւղերը» հատորը, որ կ՛ընդունուի մեծ գնահատանքով: Բժշկութիւն ուսած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական դպրոցին մէջ եւ վկայուած է 1917ին: Շուտով զինակոչուած է օսմանեան բանակ՝ ենթասպայի աստիճանով եւ ծառայած է Նապլուսի մէջ, պաղեստինեան ճակատին վրայ:
Պատերազմէն ետք Հոմսի եւ Ճըսըր Շուղուրի քեսապցի գաղթականները կը փոխադրէ Քեսապ: 1920ին կը գաղթէ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Մեսեչուսեց նահանգի Պոսթըն քաղաքը, ուր որպէս մանկաբոյժ կ՛աշխատի իր անձնական դարմանատան եւ հիւանդանոցներու մէջ: Ան անդամակցած է Մեսեչուսեցի եւ ամերիկեան բժշկական միութիւններու: Կ՛ամուսնանայ 1923ին, Զապէլ Առաքելեանի հետ եւ կը բախտաւորուի երեք դուստրերով:
Ա. Աբէլեանի հայրը՝ Սողոմոն Աբելեան, ծնած է Քեսապ, 1868ին: Ան եղած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական դպրոցի առաջին հայ  շրջանաւարտը, 1890ին: Աշխատած է Քեսապի մէջ եւ ծառայած քեսապցի իր հայրենակիցներուն, երկար տարիներ: Զինակոչուած է օսմանեան բանակ եւ ծառայած է Վանի, Թիֆլիսի եւ Պոլսոյ մէջ որպէս զինուորական բժիշկ: Ան ամուսնացած է պեհեսնիցի Ովսաննա Առաքելեանի հետ, որ շրջանաւարտ եղած է Այնթապի Աղջկանց ամերիկեան բարձրագոյն վարժարանէն եւ վարած է ուսուցչական պաշտօն Քեսապի մէջ: Բժիշկ Սողոմոն Աբէլեան մահացած է Քեսապի մէջ, 1945ին:
Բժիշկ Ալպէրթ Աբէլեան
Բժիշկ Ալպէրթ Աբէլեան
Բժիշկ Ա. Աբէլեան, տեսնելէ ետք Հայոց Ցեղասպանութիւնը եւ անոր հետեւանքով հայ ժողովուրդի թուային նօսրացումը եւ ֆիզքական ու հոգեկան ախտաբանական երեւոյթները՝ որոշած է իր գիտական բժշկական մտապաշարը ի սպաս դնել հայ ժողովուրդին եւ, ի մասնաւորի, հայ նոր սերունդի հայօրէն զարգացման, աճման եւ հզօրացման:  Իր բժշկական ասպարէզին ընդմէջէն ան փորձած է արտացոլել իր հայկականութիւնը՝ գրելով հայերէն բժշկական-առողջապահական գիրքեր, որոնք եղած են աղբիւր բժշկական գիտելիքներու: Ան մուտք գործած է բժշկական գրականութեան մէջ հայերէնով եւ այդ ըրած է մեծ հաճոյքով եւ որպէս հայ բժիշկի պարտականութիւն՝ հանդէպ իր արենակիցներուն:
Բժիշկ Ա. Աբէլեան լոյս ընծայած է հայերէնով բժշկական եւ առողջապահական հետեւեալ հատորները՝ «Հայ Մայրերու Մենտոր», «Հէքիմարան» եւ «Մատեան Մանկանց»: Ան չէ բաւարարուած բժշկական գրականութեամբ եւ իր միտքն ու հոգին արտայայտած է նաեւ ոչ բժշկական գրականութեամբ, ուր դրսեւորած է հայ վերապրողի իր զգացումները,  իր ներաշխարհը եւ իր անհատականութիւնը: Այսպէս, իր գրիչին կը պատկանին հետեւեալ հատորները՝ «Հնգամեայ Զրոյցներ», «Անահիտ Կամ Ամերիկահայ Ֆլեփըրը» եւ «Զմրուխտ Մատանին», որոնք հրատարակուած են 1929ին, «Վաղուան Արշալոյսը» եւ «Աշ-գար»ը՝ 1930ին:  Ան բժշկագիտական եւ գեղարուեստական գրութիւններով աշխատակցած է հայ մամուլին, մասնաւորապէս Պոսթընի «Հայրենիք» շաբաթաթերթին եւ Նիւ Եորքի «Նոր Աշխարհ»ին:
Կատարած է թարգմանութիւնը «Թելմա», «Վէնտեթթա», «Իշխանուհի Վերճինիա» եւ «Կարմիր Մայրապետ» գիրքերուն: Իր գրչանունը եղած է «Էբիլենց»:  Ունի անտիպ վէպեր՝ «Ամերիկահայ Մտաւորականը», «Անմեղ Սէրերու Յուշեր», «Զինուորական Յուշերէս», «Հիւանդին Խոհանոցը», «Բժշկական Զրոյցներ» եւ  5 արարով թատերգութիւն մը՝ «Լորա»: Անգլերէնով գրած է «The Antiochians» վէպը, որուն միջոցաւ ուզած է ամերիկացի ժողովուրդին ծանօթացնել հայը՝ իր կենցաղով ու մարտնչումներով եւ Թուրքին գործադրած վայրագութիւնները հայ ժողովուրդին դէմ: Այս վէպը եղած է արժէքաւոր եւ ուշագրաւ աշխատասիրութիւն մը, որուն մէջ Քեսապը մեծ տեղ գրաւած է: Ան մահացած է 14 Նոյեմբեր 1986ին:
Այժմ վերադառնանք «Մատեան Մանկանց» աշխատասիրութեան: Ինչպէս յիշեցինք, անիկա գրուած է 1925ին, Պոսթըն: Գիրքը զուտ բժշկական-առողջապահական հատոր մըն է: «Մատեան Մանկանց» հատորը կը բաղկանայ երկու մասերէ: Առաջին մասը կը պարունակէ յղութեան առողջաբանութեան, մանուկներու մինչեւ տասը տարեկան հոգատարութեան, դիեցումի, սննդառութեան եւ առողջապահութեան վերաբերեալ ընդարձակ  ծանօթութիւններ՝ գործնական թելադրութիւններով: Իսկ երկրորդ մասը կը պարունակէ մանկութեան շրջանին յատուկ հիւանդութիւններու մասին կարեւոր գիտելիքներ, արգելիչ միջոցներ, դարմանում եւ հիւանդապահութիւն: Բոլոր նիւթերը այժմէական են եւ կը համապատասխանեն մեր օրերու բժշկական-առողջապահական տեղեկութիւններու պահանջքին:
Գիրքին սկիզբը կը տեսնենք բժիշկ Ա. Աբէլեանի լուսանկարը, որ դիտողին աչքերը կը գրաւէ եւ լաւ տպաւորութիւն կը ձգէ, ու անոր լրջութիւնն եւ հեղինակաւոր անհատականութիւն մը ըլլալը կը դրոշմէ: Յաջորդ էջին վրայ կը կարդանք բժիշկին տիտղոսները: Ապա կը կարդանք՝ «Կը ձօնեմ այս երկը բազմաչարչար ազգիս անբախտ մանուկներուն, որոնք ինկան Արաբիոյ կիզուտ անապատներուն եւ Հայաստանի ձիւնապատ կատարներուն վրայ՝ անթաղ եւ անշիրիմ»:
Բժիշկ Ալպէրթ Աբէլեան գրած է «Մատեան Մանկանց»ը՝ տեսնելէ ետք իր նախօրօք հրատարակած երկու բժշկական աշխատասիրութիւններու՝ «Հայ Մայրերու Մենտոր»ի եւ «Հէքիմարան»ի սպառումը եւ հայ ժողովուրդին բոլոր խաւերուն կողմէ գտած ջերմ ընդունելութիւնը: «Մատեան Մանկանց»ին մէջ գրած է իր սիրտին շատ մօտիկ առողջապահական եւ բժշկագիտական նիւթերու շուրջ: Ան գրած ի մտի ունենալով հիմնական մէկ մտահոգութիւն՝ օգտակար հանդիսանալ հայ ժողովուրդին:
Գիրքին լեզուն շատ մաքուր, սահուն եւ հայաշունչ է: Բժիշկը օգտագործած է հայոց լեզուի բժշկական հարուստ բառամթերքը: Կարելի է ըսել, որ 93 տարիներ առաջ գրուած այս գիրքը անմրցելի եւ եզակի աշխատանք մըն է հայ բժշկական գրականութեան մէջ: Երբ կարդացինք այս գիրքը, այնպէս տպաւորուեցանք, որ անիկա գրուած ըլլար մեր օրերուն: Անիկա հայ տուներէ ներս զգալի պակաս մը լեցուցած է հրատարակութեան տարիներուն:
«Մատեան Մանկանց»ի շապիկը
«Մատեան Մանկանց»ի շապիկը
Բժիշկ Ա. Աբէլեան իր յառաջաբանին մէջ կը խօսի հարազատօրէն եւ իր սիրտի խորերէն. ան կ՛ըսէ. ««Մատեան Մանկանց»ը կարդա՛ հայ մայր, եւ մութին ու անստգութեան քաոսին մէջ չպիտի խարխափիս: Ան՝ նորագոյն գիտութեան լոյսով պիտի լուսաւորէ քու ուղին՝ դէպի ԻՏԵԱԼ ՄԱՅՐՈՒԹԻՒՆ: Կինը կ՛աստուածանայ երբ մայր կ՛ըլլայ: Աստուածութեան մօտեցող մայրը, գիտակից ըլլալու է իր վեհ կոչումին, առաջնորդելու համար իրեն յանձնուած էակը դէպի կատարելիութիւն: Առողջ զաւակներ հասցնելու համար, դաստիարակութիւն եւ գիտութիւն անհրաժեշտ է: «Մատեան Մանկանց»ը հայ մայրերուն դաստիարակը եւ առաջնորդը ըլլալու կոչուած է: Հայ մայրեր կարդացէ՛ք «Մատեան Մանկանց»ը: Ուշադրութեամբ հետեւեցէք անոր տուած նոր ԼԵՌԱՆ ՔԱՐՈԶԻՆ եւ տարածեցէք զայն ուր որ հայ մայրեր եւ մանուկներ կան»:
Հեղինակը իր «Ծանօթութիւն» գրութեան մէջ գրած է. «Եթէ այս հատորին շնորհիւ տասը հայ մանուկներ միայն իրենց բնականոն առողջութիւնը վերստանան, մենք արդէն բարոյապէս վարձատրուած կ՛ըլլանք»:
Յառաջաբանէն ետք կը կարդանք բժիշկին գրիչէն բխած շատ պարզ ոչ բանաստեղծական, բայց դաստիարակչական գրութիւն մը՝ «Մանուկն Առ Իր Մայրը»՝ ուղղուած իր սիրելի Լորիին եւ հայ մանուկներուն: Բժիշկը կոչ կ՛ուղղէ, որ անիկա կարդացուի բոլոր հայ մանուկներուն կողմէ:
Ահաւասիկ այդ գրութիւնը.
«Մայրիկ ինծի կաթիկ տուր, որ խմեմ: Չեմ ուզեր գինի, բաց ինձ դուռն՝ օդ ծծեմ:
Մայրիկ ինծի հացիկ տուր: Չեմ ուզեր քենտի. բաղնիք տուր, մաքուր ըլլալ կը փափաքիմ:
Մայրիկ ինծի նարնջահիւթ տուր, որ ըմպեմ, ակռայ հանեմ, չոր հաց ծամեմ, զօրանամ:
Մայրիկ ինծի կանուխէն անկողին դիր, որ հրեշտակներ երկնքէն վրաս հսկեն:
Մայրիկ ինծի ձկան իւղ տուր, որ ուժովնամ, ինծի չըսեն աղջի՜ Լորի ոտքերդ ծուռ են:
Մայրիկ ինծի ներսէն, դրսէն ջուր տուր, ջուր, որ ինձ ըսէ՝ որքան ամուր որքան մաքուր:
Մայրիկ ինծի ուհ, տապկուած բաներ մի՛ տար, կը խոստանամ չըլլալ չար, որ օրհնէ զիս Հայուն Աստուած»:
Հրճուանքով եւ հետաքրքրութեամբ կարդացի «Մատեան Մանկանց»ը: Անիկա գիտական-բժշկական հատոր մըն է, սակայն եւ այնպէս բժիշկը բժշկական սահմաններէն դուրս կու գայ եւ կը կատարէ զուտ հայկական մտահոգութիւններու առնչութեամբ կարեւոր թելադրութիւններ, մանաւանդ հայ ընտանիքի առողջ պահպանման եւ աճման ու հզօրացման համար:
Կարդալէ ետք «Մատեան Մանկանց»ը՝ կ՛ուզենք հայ ընթերցողը մասնակից դարձնել այն վայելքին, զոր մենք ունենցանք: Ուստի կը մէջբերենք «Յղութեան Առողջապահութիւն» գրութենէն որոշ բաժիններ (մանր սրբագրութիւններով).
«Ապրող էակներու գլխաւոր նպատակներէն մին է ցեղին յարատեւումը: Կենդանի էակները՝ արու եւ էգ, ստեղծուած են, եւ այս երկու տարբեր սեռերու բնական միացումովը ապահովուած է ցեղին գոյութիւնն ու ապագան: Մարդ արարածը, իբր ամենակատարեալը կենդանի էակներուն, բացառութիւն չէր կրնար կազմել եւ չէ կազմած: Ուստի մարդուն նուիրական պարտականութիւնն է իր նմանը արտադրել եւ այս կերպով ապահովել իր ցեղին ապագան:
Ցեղին պահպանման նուիրական եւ սրբազան պարտականութեան մէջ թերացողներ բացայայտօրէն կը մեղանչեն մարդկութեան եւ մայր բնութեան դէմ:
Մարդկային ընկերութիւնը համոզուած է, որ մարդկային ցեղին պահպանումին ամենավստահելի եւ արդիւնաւոր միջոցը ամուսնութիւնն է: Ամուսնութեան սուրբ խորհուրդով միայն կարելի է ստեղծել ընտանեկան յարկին գոյութիւնը: Այդ անդորր եւ խաղաղ բոյնին մէջ միայն կարելի է մարդկային ցեղին ապագան ապահովել, սերնդագործել: Սերնդագործումը արգասաւորումով կարելի կը դառնայ: Արգասաւորումը իգական ձուին, առնական սերմին հետ միացումն է, որ տեղի կ՛ունենայ արգանդին կամ անոր խողովակներէն մէկուն մէջ:
Մայր ըլլալը գերագոյն եւ սրբազան պարտականութիւն նկատուած է կնոջ համար: Հետեւաբար, հայ մայրեր, սիրով ընդառաջ երթալու են իրենց վեհ կոչումին ծառայելու համար եւ ոչ մէկ պարագայի տակ վիժեցումի դիմելու չափ նուաստանալու են: Ամուսնութիւնը հաճոյքի միջոց նկատուելու չէ: Ամուսնական կեանքի հաճոյքի մասը՝ անասնական կրքի գոհացումն է միայն. պէտք է աւելի բարձրին, գեղեցիկին ձգտիլ, եւ այդ՝ արգասաւորուելով կնոջ յղանալն է:
Յղացումն ու սերնդագործութիւնը ստեղծագործութիւն են, իսկ ստեղծագործութիւնը՝ աստուածավայել կարողութիւն: Կինե՛ր, պահեցէք դուք ձեզ աստուածութեան բարձունքներուն վրայ յղանալով: Քսաներորդ դարուն անէծքը եղող վիժեցումէն հեռու պահեցէք զձեզ հայ մայրեր: Դարերէ ի վեր յանուն հայ ազատագրութեան, ինկող հերոս նահատակները ձեզի կոչ կ՛ընեն իրենց կորուստով նօսրացած շարքերը խտացնելու համար: Ունկդրեցէ՛ք անոնց կոչին եւ ձեր բոյները լեցուցէք արծուաձագերով, որոնք օր մը թեւ առնելով՝ պիտի թռչին եւ Ատլանտեանի կապոյտը պատռելով պիտի թառին Մասսեաց գագաթը, նոր բոյներ շինելու եւ ձագեր ունենալու համար: Դէպի գո՜րծ…:
Յղի մնացող կինը անմիջապէս պէտք է իր բժիշկին իմացնէ եղելութիւնը, անկէ պէտք եղած առողջապահական պատուիրանքն ստանալու համար: Յղութեան ամբողջ տեւողութեան ֆիզիքական եւ հոգեկան գրգռութիւնէ զերծ ըլլալու է: Յղութեան շրջանին՝ սաստիկ գլխու ցաւ, մարսողութեան եւ տեսողութեան խանգարումներ, սաստիկ մէջքի ցաւ, մշտատեւ փսխունք, ոտքերու ուռեցք եւ յաճախամիզութիւն վտանգաւոր կացութեան մը նախնական ախտանշաններն են: Յղութեան շրջանին սակաւակերութիւնը շատակերութեան չափ եւ թերեւս քիչ մըն ալ աւելի վնասակար է: Յղի կինը չափաւոր կերպով գոհացում տալու է իր ախորժակին: Ան զգուշանալու է ծանրութիւններ վերցնելէ: Առօրեայ պտոյտներ ընել օգտակար է: Թուլամորթ եւ ծոյլ կիներու արգանդը պէտք եղածին պէս զօրեղ պրկումներ կատարելու ի վիճակի չ՛ըլլար տղաբերքի պահուն: Բացօթեայ պտոյտներ, արտաքին մաքրութեան հոգատարութիւն եւ սրտնեղութիւններէ հեռու մնալ լաւագոյն ուղիներն են, որոնց պէտք է հետեւիլ: Յղի կիներ իրենց բերնին  մաքրութեան լաւ հոգ տանելու են: Տղաբերքէ ամիս մը առաջ օրը մէկ երկու անգամ ստինքներուն պտուկները մաքրել անհրաժեշտ է:
«Ստամոքսի խառնուիլը, ախորժակի պակասը եւ փսխումը՝ յղութեան ընկերացող տաղտկալի երեւոյթներ են: Յղի կիներ թեթեւ եւ թոյլ հագուստ հագնելու են եւ հեռու կենալու են արգանդին բնականոն աճումն արգիլող սեղմիրաններու եւ ներքնազգեստներու գործածութենէն: Յղի կնոջ ննջասենեակը օդասուն ըլլալու է եւ օդափոխութիւնը ապահովուած գիշեր ատեն: Անկողինը մաքուր եւ կակուղ ըլլալու է: Ցած կռունկով կօշիկներ նպատակայարմար են: Անոնք առատ ջուր խմելու են: Ոգելից ըմպելիներու գործածութիւն, տապկուած, իւղոտ եւ ճարպոտ ուտելիքներ ստամոքսի խանգարում եւ թթուութիւն կը պատճառեն:
Յղի մօր ապրելակերպը եւ միջավայրը անուղղակի կերպով կ՛ազդեն ծնելիք մանուկին վրայ: Հետեւաբար, յղի կինը ջանալու է խաղաղ եւ երջանիկ ապրիլ եւ անվախօրէն պատրաստուիլ իր սրտահատորը դիմաւորելու համար:
Կարգ մը հիւանդութիւններ, մտային կարողութիւն, գեղեցկութիւն եւ նկարագիր ժառանգականօրէն կը փոխանցուին սաղմին: Այդ պատճառաւ ամուսնութեան պարագային պէտք չէ մոռնալ ժառանգական փոխանցումներու կարեւորութիւնը: Յղութեան շրջանին որեւէ արիւնահոսում աննկատ եւ անխնամ մնալու չէ: Վիժումները միշտ արիւնահոսութեամբ կը սկսին:
Յղութիւնը կնոջ մը համար օրհասական տառապանքի շրջանէ մը աւելի ցնծութեան եւ ուրախութեան շրջան մը ըլլալու է: Ամուսիններ մեծ ջանք թափելու են յղի կնոջ մը կեանքը տանելի եւ հաճելի ընելու համար: Կիները այդ շրջանին ա՛լ աւելի գուրգուրանքի, ճշմարիտ եւ զոհաբերող սիրոյ եւ անոյշ վերաբերմունքի կը կարօտին: Հայ մա՛րդ, պէտք է ըմբռնես անոր կացութիւնը եւ օգնես իր վեհ գործին մէջ: Քու պարտականութիւնը միմիայն սերմ ցանելու մէջ չի կայանար: Երջանիկ բոյնին շինութիւնը նոյնքան ալ քեզմէ կախեալ է»:
Ի՜նչ դաստիարակիչ եւ թելադրողական խօսքերով լեցուն է «Յղութեան Առողջապահութիւն» գրութիւնը: Անիկա ոչ միայն բժշկական-առողջապահական միտումով գրուած է, այլ նաեւ ազգային մտահոգութիւններէ մղուած:
Վարձքդ կատար յարգելի բժիշկ Ալպէրթ Աբէլեան:

Արտատպուած՝
 Image result for ասպարէզ

Thursday, May 18, 2017

The Armenian Islamic Tribe–Part II : Kevork George Apelian Translated and abridged by Vahe H. Apelian

The Armenian Islamic Tribe–Part II
Kevork George Apelian
Translated and abridged by Vahe H. Apelian
- Akh George, you did not ask me about my wife’, reminds me Mohammad Mahmood. She is also an Armenian daughter.
In Kurdish attire and manners, Emena extends unexpected welcoming warmth to us. She is a Muslim woman, wearing scarf. She sits next to me and allows herself the liberty to speak freely, to narrate and to laugh. I instinctively rest my arm over her shoulder while being pictured. She does not object neither does she distance herself from me. Aren’t we long lost bosom relatives?
-‘Emena, who was your father?’ I ask

-‘My father is there’, she says, and points to picture hanging on the wall. ‘My father was also Moushetsi, Yeghia Sessoyan. Later his name became Mohammad Issa Mahamed. He was two years old during the massacres.’

At that moment Emena’s brother enters. He is a lawyer and his name is Abdel Rahan Mohammad Essa Mahamed. He is a middle-aged man. Sister and brother tell us about their father who passed away in 2008. The Sessoyan family numbered forty members. Yeghia or Mohammad Mahamed settled in a village named Bsis that is 30 Km from Ras al Ein. In 1948 he married an Arab woman named Abta. They have 2 boys and 5 girls. Yeghia married another woman as well. They have seven daughters and one son. Yeghia’s wives are alive and live in the same village. Emena also has relatives from his father’s side who speak Kurdish or Turkish. Some of her relatives do not like to tell their family stories. Emena also tells that her father Yeghia had a sister named Sosse who threw herself into river least she be taken as the wife of Turk or a Kurd. Emena repeatedly tells that she likes to associate with Armenians and that our meeting has made her very happy.

-‘Mehran (Mohammad)’ I ask, ‘how is that your father was Kurdified while your nephew Dr. Garo has remained Armenian?’

-‘His father remained within the Armenian community. However, he speaks only Kurdish. Garo studied in Armenia’, explains Mohammad.

-‘How is that you found each other?’ I inquire.

-‘In 1972 I used to work for a sheikh’, says Mohammad. ‘One day, while in the city, I came across a store whose sign bore the name Antranig Hekimian. I suspected that we are relatives, but I wanted to assure myself before meeting him. I inquired with the church in Ras al Ein and was able to ascertain that we are related after which I approached the owner. He was hesitant at the beginning at the site of a Kurd claiming family relation, but later he warmed towards me and became emotional. I invited him and his family to our house. We slaughtered lambs to celebrate the occasion. It was my dream to find out my father’s relatives. My dream has now become a reality.’

-‘How do you get along with your newly found relations?’ I inquire

-‘Very well’, responds Mohamad. ‘I am a Kurd and a Muslim. They are Armenians and Christians. However, it’s the same blood that flows through our veins. You can tell that Garo feels very comfortable in our house.’

At that moment I saw Dr. Garo in the kitchen preparing a hookah for his leisurely smoking.

-‘Do you have a community?’ I inquire

-‘Of course we do’, responds Mohammad. ‘We have our own tribe, ashiret. Let me show you our member list’. He produces a document and I read page after page Kurdish names with their official registration numbers, their addresses and the signatures of the family’s patriarchs. There are 10 to 11 such records on each page.

-‘Our ashiret has its bylaws’, elaborates Mohammad. ‘We are especially attentive that the members of our tribe do not marry outside the tribe. If one wants to marry outside the tribe, then he or she has to take permission from the sheikh of our tribe, Elie Hovagimian. All able bodied males between the ages of 15 to 70 pay membership dues. From this coffer the tribe attends to the needs of the members, such as if one has an accident or kills someone, the compensation comes from the tribe’s coffer.’

-‘Why have you organized this tribe?’ I ask.

-‘Very simple, explains Mohammad. In this part of the world the prevailing social order is the system of tribes-ashiret. Every one has the support of a tribe. If you do not belong to a tribe, you are no one. You cannot protect your rights.’

-‘When was your tribe organized?’ I inquire

-‘Our tribe was organized in 1998’, explains Mohammad. ‘We conducted a census and we organized the tribe. We have 25,000 members. Our tribe is known as the ARMENIAN ISLAMIC TRIBE. We are Muslims but we are Armenians. Not all Islamized Armenians in the region are members of our tribe. There is a big number of them who are not members.’

At this point Mohammad’s brother-in-law intercepts and says that the lawyers of the tribe have their own organization and present themselves as Muslim Armenians.

On this May afternoon I remain dumbfounded. Here, the sons and daughters of the survivors of the Armenian Genocide not only honor and perpetuate the memory of their parents or grandparents but also have organized themselves into a distinct community of which we had not known before in spite of modern communication. They are Muslims, and they are Armenians!

Mehran arranges for his sons to take us for a sightseeing trip. We head towards Khabour River, the main tributary of the Euphrates River. There was a time when many Armenians on forced marches were drowned in the raging water of this river. We approach the river but remain standstill and astonished. The river is completely dry. The dams in Turkey threaten to starve Syria and Iraq of water. ‘Khabour River’ I say to myself, ‘is it the curse of those who drowned in your waters that has brought you to this state?’

We enter an abandoned mansion. The canal next to the mansion runs dry. There are abandoned water pumps rusting along the riverbank. We are told that there was a time when water from here flew hundreds of kilometers for irrigation.

There is a sadness that permeates all around, rusting water pumps, an abandoned mansion and the memory of the many who walked by the riverbank or were drowned in it. We leave the area and head to Mreykez to meet the rest of Mohammad Mahmood’s family in their parental house.

We arrive the village by dusk. We meet Mohammad’s four brothers and one sister. All are very happy that we have paid them a visit. Momentarily Mohammad takes leave of us and enters a room to pay his respects to his mother, Hovhannes Hekimian’s widow, who is on her deathbed. In the courtyard I meet two other Armenians. It is noteworthy that most of the lands of the village and its surrounding belong to five Armenian families. The chieftain of the village is named Garabed. This meeting in the twilight of the dusk in this remote area, far from the rest of the world but otherwise in an Armenian enclave of sorts fills me up with emotion……

Just prior to our departing, Mehran wears his kafiyeh and igal and teasingly asks me if I will put a copy of his picture in Bedouin attire on the cover of my upcoming book much like I did for Salmon Drbo.


Salman Drbo, was not even in his early teens when he was forcefully separated from his mother. Over the decades he had assumed that his mother had died along with the rest of the Armenians. However, serendipitously, he discovered that his mother was alive along many of his compatriots. Mother and son met for the very first time when both had entered different phases of their lives. Young Aram Keklikian had grown up to become Salman Dro, the chief of his tribe. His mother had remarried and raised another family and had her first grandson named after her first husband who was taken away and she never saw him again . Upon meeting they had a picture taken together sitting next to each other. That picture graces the cover of my first book.

I did not answer Mohammad but I wondered instead, ‘how many book covers will we need to place the pictures of such Islamized Armenians?’

Note: We met Mehran Hekimian or Mohammad Mahamed through his nephew Dr. Garo in Mohammad’s house in Ras al Ein on May 20, 2009.

Re posted from : http://vhapelian.blogspot.ca/

Tuesday, May 16, 2017

The Armenian Islamic Tribe – Part I: By Kevork George Apelian Translated and abridged by Vahe H. Apelian

The Armenian Islamic Tribe – Part I
By Kevork George ApelianTranslated and abridged by Vahe H. Apelian

 
We depart from Kamishli to visit our companion’s, Dr. Garo Hekimian’s, Kurdified nephew, Mehran Hekimian. The road is long but is straight and makes for a smooth ride. The road going from Kamishli to Ras al Ein runs parallel to the Syrian-Turkish boarder. At times it approaches the border so much that the facial expressions of the Turkish soldiers standing on guard on the towers become visible. A barbwire separates the two countries. Once in a while, along the road, we see young girls who are walking in the barren vast expense.
-‘Don’t they go to school, asks Annie?’ Annie is my niece. We are travelling in her husband’s- Tom’s – car. My wife also is accompanying me.
-‘Of course they go. However, after school they work in the fields to pull the plants and collect the lentil and the beans’, replies the doctor.
The comfort in the car contrasts sharply with the scorching desert of this inhospitable terrain. Through these vast expanses almost a century ago my compatriots walked. Hungry, thirsty, bare-footed and emaciated, how did they manage to walk? Those who were massacred in Ras al Ein were done for, the survivors were herded to out far to Der Zor for their final reckoning. How fortunate are the girls we see outside every now and then gathering lentil or bean. They at least have shoes and are not starving and are not emaciated.
We pass through large and small villages. 
-‘Here in this village there are also Kurdified Armenians’, notes Dr. Garo.
What is there to say or do? What Armenian in these places, isolated from the rest of the world, almost forgotten? I wonder. Their forbearers were forced to abandon their beautiful country and settle here. Of course the Armenian settlers here were fortunate. Others had not the opportunity to remain alive.
-‘This is the Amouda village or city like settlement. There are a number of Armenians here as well’, says Garo.
After driving for a considerable period of time we arrive Ras al Ein. We have been told that there is a noted restaurant here, Restaurant Serop. I had been in touch with the man and I was told that he has interesting stories to tell about his father. The man had not volunteered to tell us. We also had neither the heart nor the time to dine. We headed Dr. Garo’s nephew, Mohammad (Mehran) Mahmoud’s house.
The tall statured Mahmoud invited us in. The foreign car had aroused the interest not only of the neighbors and the lads on the streets, but also of the surrounding at large. The host had assured everyone that we were not harmful people. We stepped in, into a long and large hall with twin divisions. The “eastern” side was furnished with pillows and cushions and the “western” side was furnished with armchairs. Hardly had we stepped in we noted, to our great surprise, a wooden bust of King Trdat, an Armenian tricolor scarf, and few other Armenian pictures. What are these artifacts doing in Kurdified Hovhannes Hekimian’s son - Mahmood’s - guest room, I wonder.
There is a bit of a dismissive smile on Mahmood’s face, at the site of our puzzlement.
-‘Our blood is Armenian blood’, he emphasizes.
He wants to know the purpose of our visit. His nephew, Dr. Garo, had already explained to him. However, he wanted to hear from us. I explain. He shakes his head.
-‘I am glad you came, for no one is interested in us. Not the government of Armenia or the Armenian Church. We are people who live on social margin. The Armenians do not accept us, nor do the Kurds. We applied to the Government of Armenia, but nothing happened. You have come out of interest in us, we are thankful.’       


                  I gift him a copy of my book’s, titled “Martyrdom for Life”, Arabic translation.                                 -‘This is our Salman Derbo!’ – exclaims Mohammd Mahmood.             -‘Do you know him?’ I ask.                 -‘Of course. His son lives here’ clarifies Mohammad.
He arranges to call a neighbor’s wife who enters the room and sees the book’s cover and is totally amazed.
-‘This’, she says pointing to the picture on the book’s cover, ‘is my grandfather, Salman Drbo. Each and every home of our extended family has this picture hanging on a wall.’
Her father, Khalaf is away. He is the son of Hadjentsi born Aram Keklikian, turned Bedouin Chief named Salman Drbo who is a cousin of the famed Armenian American orthopedic doctor who treated a young soldier named Robert Dole. I autograph and gift a copy of the book to give to Aram’s, that is to say Salman Drbo’s son, Khalaf, and hand the book to his daughter. She is very happy. She stays with us throughout our visit. It is evident that she is pretty liberal minded. She shakes hand with the men and speaks freely.
-‘Ya Mahmood’ I say, ‘we have come to gather information about people like you. What do you have to tell us about your father?’
-‘Whatever I know, I will tell you, says Mohammad Mahmood. My father, Hovhannes Hekimian, was from Geghetsi village of Moush. He was born in 1908. We were told that he had two brothers, named Anto and Avedis. He had two sisters, Srpouhie and Azniv. My father was forced out of Moush and was brought here where he remained. He was a kid in those days. He was named Ebrahem and settled in Meyrkez where he married a Kurdish woman named Khamsa. They have four daughters and four sons. I am the eldest of them. My brothers live in this area. I will take you to our village Meyrkez. I came and settled in Ras al Ein to educate my sons. There is no school in Meyrkez.
-‘Mahmood, how many children do you have? I ask
-‘I have 5 sons’, replies Mahmood. ‘Thank Allah. The eldest is Ebrahem or Apraham. He left the area and went to Europe and settled in Holland. He converted to Christianity there. The whole family was baptized. The names of his sons, my grandsons, are Sevag and Daron. Hence he cannot come to these areas any more. You know, he became a Christian.’
‘My other son is Emir. He has four beautiful daughters. The third is Akram. We call the fourth Ayden. However, he is Vrej. My last son is Arman, that is to say Armen. He serves the Syrian army for his compulsory military service.’
The daughters of his son Emir enter. Indeed, the grandfather has every reason to boast of their beauty. They are well-dressed attractive girls.
-‘Ya brother George, says Mahmood, you do not ask their names. I will tell you. The elder is Nanor, the second is Nairi, the third Armine’, and the fourth if Menar. Beautiful, aren’t they? I mean to say the names.
My companions and I remain speechless at the sight of such beauty and such authentic Armenian names in this part of the world and in such a family. These girls are the granddaughters of Mshetsi Hovhannes Hekimian. They are born and raised in Ras al Ein. They bear the brunt of the consequences of the Genocide perpetrated against their race 94 years ago. In spite of their beautiful names, what will eventually become of them? I wonder.
-‘My daughter is also named Menar’, explains Dr. Garo. ‘It is a name used in Armenia. My Armenia born and raised wife named her.’
-‘I congratulate you Emir’, I say, and add ‘May God guard your daughters. You have given them such beautiful names’.
-‘We are also Armenians’, says Emir. ‘I wanted to learn our Armenian language. I had textbooks brought from Beirut. However, without help I could not learn the language.’
Emir then shows me his cell phone as if to certify that being an Armenian is not an abstract thing for him. There are such Armenian pictures that only a zealous Armenian would carry. They include pictures of the Tricolor, Lisbon 5 and of Armenian emblems.
-‘Akh George, you did not ask me about my wife’, reminds me Mahmood. ‘She is also an Armenian daughter.’
To be continued

Source:  “Աղբարի՜կ, ափիկ մը ջուր”, “Brother, A Palmful of Water”

Reposted from vhapelian.blogspot.ca